Odón, pilla pan y mulla

           

Muitas   grazias a Enrique Compairé ( El Tigre del Pirineo)

.

ODÓN  Pertenexe á la probinzia de Teruel d’a que li deseparan bels 100 quilometros e a suya Capeza de Partito ye Calamocha. Iste lugar teruelino tot estando clau de tres probinzias, Guadalajara, Zaragoza e Teruel e de dos comunidaz autonomas: Castilla la Mancha e Aragón, nunca no malfió d’os suyos bezins, tot e tenendo bien á las claras diferens costumbres de bida.

                A suya situazión, ye en o Sistema Iberico, e l’altaria (1.090 mts). limitan claramén a suya temperatura entre 11 e 13 graus. As prezipitazions añals, estando bien bariables, se podrían situar en os 371 mm. Si bien nos recuerda Pascual Madoz en o suyo Diccionario Histórico de 1845 que Odón conta con 677 almas, continó medrando dica plegar á 1.178 abitadors.

 

Torre de Ilesia de San Bertolomé     Torre de Ilesia de San Bertolomé    

 

Istoria de Odón        

Os chazimientos trobatos nos pueden esbeilar qui fuen os suyos primers pobladors e os costumbres suyos. En El Castillejo, en un tozalón se troboron restos de zeramicas d’a epoca zeltiberica (sieglo II a.C.) e meyebal (sieglo XI). En La Lomilla  s’ha trobato material zeramico muito malmeso, e trozos de restos de baso campaniforme inziso (debuxos cheometricos), tamién se i trobó bel microlito cheometrico (ferramientas chicotas ta tallar, raspar, foratar e grabar, que se feban serbir en campamentos temporals feitos con casetas de palla e bardo). En o Pozo Salobre, se i troboron restos de dibersas epocas: Zeltiberia, Meyebal e d’un posible Bronze Meyo (1500 a.C.)

                Emprizipió á definir-se como Odón en o sieglo XI, ya que antes li se clamó Curtona, en l’alto d’una costera amán d’o lugar se debantan unas esfensas amurallatas con un rezinto zentral do se trobaba o castiello e do se i feban fuertes en as guerras deribatas d’as intrigas e casorios entre os Reis de Castiella e Aragón, tamién clamatas guerras d’os dos Pietros, e encara que a conquista d’Odón no fuese mica dezisiba, a berdá ye que l’arranoron barias begatas, e barias begatas se tornó á bastir dica metá d’o sieglo XII e con a unión de Castiella e Aragón as guerras rematoron.

                Don Hernando d’Aragón ordenó a reconstruzión d’a Ilesia parroquial baxo l’albocazión de San Bertolomé Apostol, feita de paretazo (sistema construtibo tradizional feito a base d’arringlerar zaborros con piedra no guaire picata), á lo mayestro piedrapiquero Don Domingo Pontones, más tardi en o sieglo XVIII se decoró con estucos rococós. En o interior se conserban tablas goticas d’o sieglo XV e una imachen d’o XVII.

                Si siguimos l’orden cornolochico con respeuto á las construzions ye menister estacar a Casa Grande u d’os Fuertes, feita en o sieglo XVII.

                En l’alto d’a costera en o patio zentral d’o que fue o Castiello coronando lo tozalón se fazió l’Armita d’a Birchen d’a Cuesta en os emprizipios d’o sieglo XVIII, e dimpuesas en l’año 1777 fue restaurata por Marcos Ibáñez naxito d’Odón e arquiteuto d’o Rei Carlos II e dimpuesas de Fernando VII. A imachen d’a talla d’a Birchen ye de caráuter romanico d’o sieglo XII.

 

   Armita da Birchen d´a Cuesta

 

Produzion de Odón      

                En l’autualidá os odonenses, como se claman en chentilizio, debito á la baxa natalidá e á l’autibidá economica e industrial d’as ziudaz con ofiertas de treballo, optoron por arrendar as suyas tierras e trasladar-sen. Tal ye estato a despoblazión, que en l’autualidá, nomás i son zensatas que 265 presonas que cuasi en a suya totalidá s’adedican á l’agricultura e á la ganadería.

                A superfizie suya ye de 159.730 m2.

                Á os tipos de propiedá lis se puede clamar minifundios, ya que son chiquetas estensions.

                A poblazión autiba adedicata á l’agricultura e ganadería, s’estima en 90 presonas. Un estudio feito por a D.G.A., en as suyas conclusions nos diz que con 54 presonas ya en abría prou ta la esplotazión de l’agricultura e ganadería d’Odón.

                As carauteristicas d’o suelo e d’o suyo orache muito seco, fan que as tierras suyas (7.417 ectarias) cuasi o total de cautibo (4.376 eas) s’adediquen á cautibo de secano, e bien poquet de regano (nomás que 12). Tamién se i fan güebras (338 ectarias) ta recuperar a umedá e a fertilidá. A bariedá de cautibos ye bien limitata, cuasi toz s’adedican á la produzión de zereals d’ibierno e pipa.

                 Mientres que a millor cullita de zereal que se cuaterna de toz os tiempos fue a de l’año 2000 con 7.970 toneladas de zereal, á l’atro año, o 2001 a sequera fue cuasi d’un 95%.

Ordio.....................  2.127 eas.               Trigo...................  655 eas.

Chirasol..................    747 eas.              Zenteno...............    31 eas.

Pemprigallo............       4  eas.             Almendreras.........     3 eas.

Leguminosas...........       1  ea.             Güebras................  771 eas.

Paxentro e leña.......   1.333 eas.          Improdutibo.......... 1.380 eas.

                 En a produzión ganadera estaca a cría de ganato obino (güellas), fendo-se en rechimen de pasturache. O ganato porzino ha medrato buena cosa por os prensos artifizials e a construzión de rafals industrials, tamién bi ha esplotazions d’animals de rafal.

Tozino d’engorde.....  3.770 latons.         Ganato lanar..........   5.127 güellas

Berras.....................      375 tozinas       Coniellos................   1.167 coniellas

Arnas......................       150                   Ganato crapino..........     25 crapas

                

Tradizions perditas de Odón

Danze d’Odón.  Correba l’año 1500, e un nino d’Odón de 4 años que patiba una malentía incurable e ya se daba por muerto, se curó. O nino dizió que yera biyendo a Virgen de la Hoz  en o cuarto, e yera a que li eba curato. Os bezins d’Odón en agradeximiento á la Birchen, dezidioron de fer una romería toz os años o día Domingo de Pascua ta l’Armita d’a Virgen de la Hoz, sutuata en o termino monezipal de Molina d’Aragón. O día d’antis bailoron un danze en a plaza d’o lugar con bestuaches e tochos, á lo que li se denominó Danze d’Odón, e ta l’atro’l día de maitinada fer a romería.

                Atra tradizión perdita yera a zelebrazión nueiturna o 17 de chinero de San Antón (paticas de ratón), ta que o Santo coxirase os animals e do á punto día se feba una alportazión de leña por parti de cada bezín, e dimpuesas de zenar li se pretaba fuego, fendo que estase punto de trobada e combibenzia entre bezins, tamién se cantaba e se bailaba arredol d’a foguera, brincando por denzima. Á la tardada, bien con trunfas u frexuras, se siguiba confraternizando arredol d’a foguera.

                 3 de febrero San Blas (a zigüeña beirás). Se gosaba ir t’a ilesia a bendezir o trigo ta las gallinas, tamién se bendeziba pan, cocas e augua bendita, ta dimpuesas chitar-la por a casa ta que estase protechita.

                 O Carnabal en febrero (si no plebe no b’ha zenteno), do lo disbraz más popular yera o de chitano amontato en o suyo macho, con o suyo chapero cordobés, e as mullers e mesachas con farandolas andaluzas tamién disbrazatas de chitanas. Ne b’eba dos menas de corridetas, una a piet e l’atra con burro, a corrideta yera dende o peirón dica a marradeta d’a Peña (ida e tornada). Tamién bi eba baile en a plaza. Una atra dibersión en ixe día consistiba en penchar d’una cuerda que iba de cabo á cabo d’a carrera una serie de pollos ligatos d’as patas, e amontatos á lomos d’un burro, os mesaches pasando á las cuatre suelas eban de rancar a capeza d’o pollo.

                  O 3 de mayo. A bendizión d’os campos. Dende l’Armita d’a Cuesta se bendeziban os campos, ta que plebese se feban Rogatibas (rezar Rosarios) dende as 5 d’o maitín por as carreras.

Tamién se cantaban cantas populars:

Cristianos venid, cristianos llegad,

a rezar a Cristo que está en el altar.

El Rosario de la Madrugada,

lo rezan los pobres que no tienen pan

y los ricos en la cama

pa que la  rosada no les haga mal.

                 A Birchen d’o Rosario. Ista Birchen teneba dos Mayordomas, que eban d’estar mozetas, una que eba estato l’año d’antes, e l’atra que yera trigata por l’anterior ta l’año benién. As funzions prenzipals d’as mayordomas consistiban á pagar a misa o día d’a Birchen d’o Rosario, e tamién crompar zirios e alzar-los tancatos con clau en un arcón d’a sacristía. Os zirios ixos se repartiban por ellas en as prozesions d’o día d’a Birchen d’o Rosario, San Bertolomé e a Birchen d’as Mercedes. Dende as zinco d’a maitinada, os zagals no aturaban de bandiar as campanas, dica que a misa escomenzase. Yera impreszindible que a mayordoma nueba fese cocas en o forno, e dimpués de bendezir-las ya tornatas en pan benditos, se chitaban en porzions en un banasto ta arrepartir-las a toz os parroquianos e parroquianas que esen asistito á Misa. As zagueras zagalas mayordomas, fuen Nieves a Santiaguilla e Mercedes Fuertes. Se feba una gran fiesta con baile e bebida de baldes. Tot ixe gasto se sufragaba con una subasta por o dreito de portar en os banzos (ansas d’a pedaina) os Santos en as prozesions, tamién se subastaba por as banderas e lo pendón.

 24 de chunio, San Chuan. Os mesaches acostumbraban á meter en as galerías ramos á las zagalas, ya de liedrera, u bien con brancas de chopo u caxico. Si un mesache pasaba por a galería d’o suyo amor, li ligaba uns carambels u bellas ziresas, si ixe año beluna d’as poquetas zireseras d’o lugar daba fruito. Si bel amor no yera bien correspondito, u o chenio d’a moza u d’o suyo pai dixaba muito que deseyar, en cuentas de ramo li meteban as bariellas u a capeza de bel macho muerto (que bruticos).

                A maitinada de San Chuan e antes de que o sol salise, as mesachas yeran lebatas por sus mais ta que se labasen a cara en a fuen, ya que con ixe rito pribaban que lis salisen granos en a cara en tot l’año.

 En otubre A Bendema. Ista fiesta duraba un mes, emprezipiaba en a plega d’a uga, e remataba o día que saliba o bin ta portar-lo enta casa. Cada bezín portaba as ugas enta o trullar que deseyaba, pos ne b’eba barios: Tomás El Morenico, Félix El Prieto, o de Barreta, o de Máximo El Quirrillo, e d’atros. A fiesta yera cada trullar, se chafaban as ugas, se tastaba o mosto en un biello cuerno. A culminazión d’a fiesta yera l’unico día en que se repartiba o caldo ta portar-lo enta casa. As prensas yeran manuals e mientres uns prensaban, os atros lis enguizcaban e lis animaban con cantas. Con a brisa d’a uga, se tornaba á prensar, e o bin malo que’n resultaba tamién se repartiba, e os zaguers repuis lis ne chitaban con sal á las güellas. No dixaba d’aber bel periglo á la ora d’a fermentazión e bella bez podió acabar en trachedia.

                Cuan queremos fer-nos alcordanza u charrar de bella presona d’o lugar, ya siga biba u desaparexita que no ye pas familia, recurrimos en cheneral á os motes u embotadas, ta que con nomás una parola toz os contertulios sepan de qui se trata. Si semos charrando de Víctor Ibáñez Guerreros, o normal ye que se diga el hijo de Pierres, ya que esiste un atro Víctor el palomo, e un atro de desaparexito el carretero. Istos motes se deribaban d’os defeutos u de l’aparenzia fesica d’as presonas (El Royo), por deminutibos d’os nombres u renombres orichinals (Juaniquillo u Melendico), por l’ofizio suyo (El Carretero), por esferenziar, como s’ha dito, á presonas con o mesmo nombre (El tío Juangíl), tamién por a prozedenzia d’ixas presonas (El Torrijano), e a más gran parti d’as bezes por bel suzeso u ocurrenzia que pasó en o lugar. As primeras presonas que sustentoron ixas embotadas. ya nos han dixato, pero os motes son pasatos de chenerazión en chenerazión de pais á fillos, perdendo tot o que podeban tener de faltada, de fer de menos u d’endominia á las familias ixas. Por ixo mesmo emos d’obbiar os más reziens, ya que atras chenerazions s’ocuparán de recordar-nos-los sin rencors ni malizia, e nos ocupamos d’aquels en que o primero que lebó o mote, ya nos ha dixato.